Bestemming Gouda
Een oude route

Zeg ‘Gouda’ en de meeste mensen zeggen: ‘mooi stadje’, ‘kaas’ of ‘stroopwafels’. Dat Gouda een rijke geschiedenis heeft als havenstad is weer minder bekend. Tijd voor een tochtje.

In vroeger tijden was Gouda de spil in het vaarverkeer tussen Noord- en Zuid-Nederland. Dat was voor een groot deel te danken aan de Graven van Holland die rond 1200 een goede verbinding lieten aanleggen tussen de Hollandse IJssel en het IJ, onder andere door dammen in het Spaarne en in de Gouwe. Toen Gouda, de nederzetting bij de haven van de Gouwe, in 1290 stadsrechten kreeg, werd de grafelijke scheepvaarttol verplaatst van de Hollandse IJssel naar Gouda en werd in Spaarndam een bijkantoor geopend. Tegen betaling van tol- en sluisgelden konden de vrachtschepen nu binnendoor varen en het gebied overbruggen tussen Noord-Frankrijk, Engeland en de Baltische staten. Dankzij de groeiende scheepvaart werd Gouda een bloeiende handelsstad die haar hoogtijdagen beleefde rond 1450.

Hollands landschap
Anno 2008 is het vertrekpunt Amsterdam en loopt de voorgenomen route van noord naar zuid: Amstel – Amstel-Drechtkanaal - Aarkanaal – Gouwe en dan Gouda binnen. Dat lijkt een beetje op de oude handelsroute en is in anderhalve dag gemakkelijk te doen. Het is het weekend na Pinksteren. Vielen een week eerder de mussen van het dak, nu is het klimaat weer zoals het hoort: tien graden kouder met regen. Het is dus zelfs op deze zaterdag bijzonder rustig op het water. Direct buiten Amsterdam verdwijnt de hoogbouw letterlijk naar de achtergrond en komen futen, koeien en riet op de de voorgond. De skylines van Amsterdam en Amstelveen figureren nog lange tijd op de achtergrond: een hedendaags Hollands landschap.

Gepuzzel
Bij Uithoorn staat aan stuurboord een bord met de mededeling dat de brug bij Vrouwenakker gestremd is tot eind juni. Tsja, niet op Teletekst gekeken. De omleiding loopt via de Kromme Mijdrecht en de Grecht richting Woerden en verder door Goejanverwellesluis naar Gouda. Daar wordt de sluis in deze periode op zondagmiddag slechts tussen 14.00 en 16.00 uur bediend. Na enig gepuzzel met kaart en Wateralmanak is de conclusie dat we met een gemiddelde snelheid van 10 km per uur en een kruiphoogte van 1,90 m nog steeds de volgende dag de binnenstad van Gouda kunnen binnenvaren, ook al zijn op zondag de bedieningstijden van de bruggen niet altijd op elkaar afgestemd.

Vliegtuigen
De overnachting in Woerdense Verlaat aan een van de openbare aanlegsteigers in de Grecht is rustig. De volgende ochtend is de regen vrijwel weggewaaid. Hoog tussen de wolken vliegen vliegtuigen af en aan naar Schiphol. Je hoort ze nauwelijks. In kalm tempo gaat het verder; de eerste brug draait toch pas om tien uur. Bij Nieuwerbrug zijn drie bruggen, waarvan de eerste draait, maar de tweede en derde - de spoorhefbrug over de Dubbele Wiericke – juist twee uur stil liggen. Een gedwongen zondagse lunchpauze en twee intercity’s later kan de tocht worden voortgezet. De olijke brugwachter roept in het voorbijgaan: ‘De tweede brug van hier moet je zelf bedienen!’ Dat is waar ook. De kapitein geeft wat gas bij…

Slapstick
Bij de zelfbedieningsbrug bij Hogebrug staat een kastje met een uitgebreide beschrijving wat te doen. We voeren de handelingen uit, sluiten de slagbomen, maar er gebeurt niets. We openen de slagbomen, laten het verkeer door, sluiten de slagbomen, drukken eens op de rode noodknop – er gebeurt niets. Het wordt een slapstick. De brug lijkt vast te zitten. We laten het verkeer weer door. Een meelevende fietser kijkt mee in het kastje en leest hardop voor wat er staat. De kapitein, zelf ooit brugwachter, komt aangelopen met een Engelse sleutel en dreigt de term ‘zelfbediening’ nu wel erg letterlijk te nemen. Hij draait het mechaniek van de handbediening een tikje los. Dan trekt het volgende zinnetje de aandacht: ‘Schuif de grendels van de brug tot (bijna) tegen de contacten.’ Ze zaten er steeds helemaal tegenaan geschoven. We halen ze een stukje terug, sluiten de slagbomen en met een druk op de OP-knop gaat de brug eindelijk omhoog.

Knotwilgen
In Goejanverwellesluis ontbreekt elk spektakel, maar als enige boot trek je in het gewelfde sluisje toch de aandacht van zondagse voorbijgangers. Die blijven staan en hopen waarschijnlijk op meer, maar niets daarvan. De sluis verbindt de Dubbele Wiericke met de gekanaliseerde Hollandse IJssel. Hier liggen de lieflijke plaatsen Stein en Haastrecht. Verderop is de Waaiersluis naar de Hollandse IJssel waar de getijden hun stempel drukken. Knotwilgen aan de wallekant benadrukken dit. Gouda ligt even later aan stuurboord, met de Mallegatsluis die volgens de almanak helaas alleen in de zomermaanden op zondag draait. Vreemd genoeg staan de lichten op enkel rood. We vertrouwen op de informatie uit de almanak en varen om Gouda heen, aan de westkant door de Julianasluizen en daarna Gouda in.
‘De Mallegatsluis? Die zou toch moeten werken’ zegt een half uur later de havenmeester van WV Gouda. Deze eenvoudige jachthaven ligt net buiten het centrum, tegen een woonwijk en een industrieterrein aan. Het is kwart over zes - te laat om de fraaiere binnenstad te bereiken, want sommige bruggen blijven helaas op zondag na zes uur gesloten.

Folders
‘De Mallegatsluis? Die had gisteren toch moeten werken’ zegt de volgende dag de sluiswachter van de de Kock van Leeuwensluis. Hij overhandigt enkele folders met nuttige informatie over Gouda en varen door Gouda. De Mallegatsluis is ook vanaf hier makkelijk te bereiken. Na nog een brug is aan stuurboord de Turfsingel die naar de Museumhaven Gouda leidt. Hier hebben bewoners van meer dan twintig originele, historische bedrijfsvaartuigen een ligplaats. De schepen worden hier ook gerestaureerd en onderhouden. Ze geven de haven, die aan een kant geflankeerd wordt door minder mooie fabrieksgebouwen, een rustieke sfeer.

Oorlogsschepen
Achter de haven verbindt de Mallegatsluis de Hollandse IJssel met het Goudse binnenwater. Prins Willem van Oranje gaf het startsein voor de aanleg van de sluis, die in 1577 klaar was voor gebruik. Eerst kregen alléén oorlogsschepen toegang tot deze snellere route. In 1763/64 werd iets oostelijker een nieuwe sluis gebouwd omdat de oude ernstig vervallen was. Naast de nieuwe sluis werd een fraaie sluiswachterswoning gebouwd. In 1884 werd de sluis opgeknapt. Tot 1936 was het één van de drukste scheepvaartknooppunten van Holland. In dat jaar werden de Julianasluizen aangelegd buiten de stad. Tegenwoordig maakt vooral de pleziervaart gebruik van de sluis.

Grachten schuren
Gouda werd rijk en welvarend dankzij alle scheepvaart die verplicht was door de stad heen te varen. Die schepen kwamen Gouda binnen bij de Havensluis, die iets ten oosten van de Mallegatsluis lag. Ze moesten vervolgens 800 meter afleggen via de Donkere Sluis, tot ze bij de Amsterdamse Verlaat de stad weer uit konden. De route vormde de langste schutsluis van Europa. Hij werd gesloten na de Watersnoodramp van 1953. Tot die tijd had de Donkere Sluis nog een extra unieke functie: dankzij een ingenieus systeem met dubbele sluisdeuren konden de grachten bij hoog water worden schoongespoeld; het zogenaamde ‘schuren’.

Schippers van nu
Er is geen doorgaande vaarroute meer door de binnenstad van Gouda, maar verschillende grachten zijn recent uigebaggerd en nu goed te bevaren. Ook zijn de Reeuwijkse plassen goed te bereiken vanuit de binnnenstad. De gemeente heeft wel plannen om weer een doorgaande route te realiseren. Natuurlijk zullen daar nog een aantal jaren overheen gaan. Tot die tijd is het heen en weer varen geblazen en dat is ook helemaal geen straf. De binnenstad heeft genoeg moois te bieden en de Goudse binnenhaven beschikt over goede en niet te dure ligplaatsen. Zodat ook de schippers van nu met plezier een aantal uren of dagen kunnen doorbrengen.

Met dank aan Dolph Blussé